Congres Voedselbossen 15 maart 2018:

Op veler verzoek van de congresdeelnemers: hieronder vind je de presentaties van Wouter van Eck en Kees van Veluw.

Veel leesplezier!

Verslag Voedselboscongres Oisterwijk in cultuurcentrum Tiliander

De Stichting European Green Academy (EUGA) organiseerde 15 maart 2018 een congres over voedselbossen.

 

Introductie

Veerle Slegers opent het congres als dagvoorzitter door samen met het 150 koppen tellende publiek te inventariseren wie er aanwezig is: (toekomstige) voedselbos eigenaren, studenten, docenten, beleidsmakers/bestuurders, boeren. Opvallend is ook dat veel mensen van buiten Brabant komen. Ze neemt ons mee de bossen in, voedselbossen, en stelt 3 superboswachters aan ons voor.

Namens het B&W college van Oisterwijk houdt Sjef Verhoeven, wethouder in Oisterwijk, met o.a. ruimtelijke ontwikkeling, natuur en landschap in zijn portefeuille een welkomstwoord. Trots vertelt hij over de positionering van Oisterwijk als Parel van Brabant in het landschapspark ’t Groene Woud en de samenwerkingen in de regio met Natuurmonumenten, Brabants Landschap en de Duurzaamheidsvallei. Sjef benadrukt dat de beleving van natuur belangrijk is en kennis mag worden doorgegeven van oud naar jong. ‘De natuur de verbinding laten maken tot wat we eten. Hier in de buurt verdwijnt de natuur niet, het wordt steeds mooier’. Hij wil dat in Oisterwijk elk kind een boom gaat planten en dat is inmiddels ook in het college geborgd. Ook gister zijn er op de Boomfeestdag weer bomen geplant in Oisterwijk.

 

Volgens Veerle de beroemdste en gezelligste weervrouw, ambassadeur in weer, klimaat en gedrag:

Helga van Leur. Lezing: Duurzaamheid als basisvoorwaarde! Wat draagt het voedselbos bij aan de verbetering van het klimaat?

Gisteren was het Boomfeestdag. Jarenlang was zij ambassadeur, de ultieme gelegenheid om kinderen in contact te laten komen met bomen. Hoe kunnen we die twee werelden samenbrengen? Haar ome Jan was fruitteler in Lent, ze laat een foto zien van haarzelf als klein meisje op de boerderij. Hij had nog hoogstamfruitbomen, die zoals zij uitlegt minder last hebben van nachtvorst. Ome Jan heeft haar het gevoel van de boerderij bijgebracht en daardoor ging ze ook in Wageningen studeren en is de verbinding met de natuur gelegd. ‘Waar het om gaat in het leven, is dat je onderdeel bent van de natuur en balans zoekt, dat voelt ze steeds sterker’. Sinds 1850 zijn de broeikasgassen in de atmosfeer met 45% toegenomen. ‘De aarde trekt zich daar niets van aan. Het probleem ligt bij dat wij de aarde zo hard nodig hebben, wij kunnen niet meer zo leven van de aarde als we gewend zijn. Broeikasgassen houden zich niet aan grenzen en beïnvloeden ook de polen. Je laat letterlijk een voetafdruk achter’. Wat de wereld met 7,5 miljaard mensen nu verbruikt van de beschikbare biocapaciteit, dan hebben we anderhalve wereldbol nodig. Door de groei van de wereldbevolking nemen de energiebehoefte toe, alsook de grondstoffenvraag en de voedselkwaliteit en -kwantiteit. De hele kringloop verandert, je beïnvloedt je lokale klimaat door je land anders te gebruiken. Biodiversiteit is daarin ongelofelijk belangrijk voor het kringloop denken. Het weer is warmer, droger, natter en extremer. Helga spreekt het liefste over klimaatverstoring in NL. De oplossingen liggen voor haar in mitigatie (matiging, vermindering) en adaptatie (aanpassing). Voedselbossen doen beide, beplanten van groen is de ultieme methode. Bomen zijn hierin essentieel. Onze eigen gedragsverandering blijkt moeilijk. We moeten ons beseffen dat we onderdeel zijn van het geheel in het hier en nu, waar je betrokken bent, om jouw brein in beweging te krijgen. ‘Pas als je mensen het laat beleven en ervaren, gebeurt er iets en blijven mensen betrokken. Een groene omgeving verandert je brein’. “U kunt dat zaadje planten. Vandaag heeft u morgen in handen”.

 

Kees van Veluw, docent ecologie universiteit Wageningen, adviseur Louis Bolk instituut en permacultuur docent: Lezing Hoe maak je voedselbossen groter? Wat zijn verdienmodellen?

Kees gooide zijn leven om toen hij 60 werd. Op 1 hectare in Wageningen legt Kees een voedselbos aan met studenten. Ze verbinden zich naast het curriculum aan dit voedselbosinitiatief tijdens hun studie en het geeft hen aanvullende inzichten.

Hart, deel 1: Hoe krijg je een biologische economie voor elkaar?

·       Natuur-inclusieve landbouw kan alleen als je een natuur-inclusieve economie hebt

·       Gebruik de Donut economie (Kate Raworth)

·       Verborgen kosten zichtbaar maken om geen klimaateffect te hebben: gasuitstoot, verlies van biodiversiteit, gezondheid mensen, dierenziektes etc. De kostprijs van melk bv. zou € 0,75 moeten zijn i.p.v. € 0,34. Hieraan zou een voedselbos ook een goede bijdrage kunnen leveren.

·       ‘De natuur beschermt ons, dat moeten we goed tussen onze oren krijgen’.

·       Natuur en landbouw gescheiden – de natuur kan wel zonder landbouw, maar andersom niet, dat kan niet. Kees Buisman (oud hoogleraar Wageningen): ‘Eerst het bewustzijn veranderen, pas dan kan beleid, aanpak in de landbouw etc. veranderen. Veranderen doet pijn, maar geeft ook energie’.

·       Vedische studenten (India): ‘De natuur doet het werk, de boer ‘finetuned’ het’.

Rekensom, handen, deel 2

·       Een ideale afmeting voor een voedselbos is 1-2 hectaren. Berekening: 400 soorten op 2 hectaren, €50.000/hectare voor aanleg. Alleen in de begin periode heb je hoge investeringen, daarna heb je nog maar weinig externe kosten. De opbrengst is in de eerste jaren laag, maar neemt alsmaar toe. Na 15 jaar komt er flinke opbrengst.
Optie 1: walnotenboomgaard met gras. Na 20 jaar is het omslagpunt naar positief rendement.
Optie 2: Walnotenboomgaard met ertussen rijen hazelnoten, olijfwilgen en kippen. Combinatie van lange en korte termijn opbrengsten. Na 10 jaar volgt het omslagpunt naar rendement.
Optie 3: Kantelmoment agroforestry system i.s.m. Groen Ontwikkelingsfonds Brabant (GOB). In jaar 1 met 50% GOB-vergoeding met voorwaarden dat het natuur/biodiversiteit moet vergroten, heb je al een omslagpunt naar een positief rendement!Afsluiter: “Walnoten boomgaard: 40 jaar rotatie voor je pensioen”. Uitnodiging 23 maart: in gesprek met de agroforestry boeren in Uden.

 

Wouter van Eck voedselbosbouwer en boer van Voedselbos Ketelbroek. Wat is mijn ideale voedselbos?

Geïnspireerd vertelt Wouter over zijn voedselbos en de verschillende rollen in hemzelf die dit naar boven brengt.

·       Hij vertelt dat hij zich ziet als een ‘luie boer’, die een kleine boerderij van 2,2 hectaren beheert, omdat een voedselbos als het eenmaal is aangelegd weinig onderhoud behoeft.

·       Als boer maak je mee dat de extremen in het klimaat toenemen. Zijn voedselbos had voldoende buffercapaciteit om extreme droogte en regenval te weerstaan in vergelijking tot eenjarige voedselteelten en is ook veel minder arbeidsintensief.

·       De Moppersmurf, is een tweede persoonlijkheid. Het voedselbos is trendy aan het worden. Het moet wel goed gedaan worden en we mogen elkaar erop aanspreken. Een voedselbos is een vorm van agroforestry. Een voedselbos moet functioneren als natuurlijk bos, een zelfcorrigerend ontwikkelsysteem zonder externe input met soms milde bijsturing. We willen naar een situatie waar natuur en landbouw elkaar versterken. Nu de temperaturen bv. zo hoog waren afgelopen week, moet de hommelkoningin nectar kunnen vinden in de natuur, anders sterft het volk uit. De aanplanting in jouw voedselbos moet daarop afgestemd zijn.

·       De hoeveelheid bladgroen (chlorofyl) is maatgevend voor de hoeveelheid energie die in een systeem kan worden gewonnen en is zo bepalend voor de nettoproductie. Vergelijking eikenbos, savanne, prairie, maisakker. In het voedselbos is er nu (maart) al oogst met bv. Hoefblad. De truc van het voedselbos is dat je het gaat ‘vereetbariseren’: door het aanleggen en planten van de kruidenlaag, bessen, hazelaars en kruidachtigen, die graag schaduw hebben.

·       Foto’s van het voedselbos Ketelbroek vanaf 2009 tot2017. Eenmaal aangelegd zijn er nog maar minimale kosten. De vergelijking wordt gemaakt met zuivelboeren, die doorlopend kosten en werk hebben. De Atlas Natuurlijk Kapitaal wordt getoond van Ketelbroek. Door poelen en hagen aan te leggen en het water te laten meanderen, hebben deze maatregelen gezorgd voor hogere biodiversiteit. De ‘moppersmurf’ in Wouter: ‘Strakke boomgaard, een eetbaar buurtpark of plukroutes zijn geen voedselbossen’. Je hebt meer dan 20m hoogte van bomen/bladeren (de kruinlaag) nodig om het goed te laten ontwikkelen. Een rijke oogst uit een voedselbos vereist een multiculturele plantengemeenschap. Alleen de brandnetel en hazelnoot waren inheems van de 30 eetbare soorten die Wouter op de foto laat zien van een oogstweek in september. Zonder uitheemse soorten (waaronder ook appel, walnoot en tamme kastanje) valt er bar weinig te eten in een voedselbos.

 

Uitreiking Prijs Schoolplein van de Toekomst door Harm Horlings (EUGA)

Basisschoolleerlingen van de Bunders in Oisterwijk hebben een eetbaar schoolplein ontworpen i.s.m. Helicon studenten. Twee teams hebben gewonnen: Noor, Imke en Maud en Asier, Julius en Tyme.

De jury heeft gekozen voor 2 teams, omdat zij overtuigd zijn dat de mix van deze twee het beste resultaat zal opleveren. Van Helvoirt Groenprojecten gaat het uitvoeren. De Provincie Noord-Brabant heeft financiële middelen hiervoor die aangesproken gaan worden en we hopen dat het volgend jaar gerealiseerd kan zijn. Directeur van de Bunders, Gerard Molenkamp, bedankt alle betrokken partijen. Reacties van de kinderen: ‘Dat we dingen mochten bedenken die voor onze hele school gelden’, ‘het ging goed’, ‘het was leuk om het met z’n 3-en te doen’, ‘bij ons groepje ging het heel goed’.

Verslag door Yvette van Kempen, InBeeld Projectcoördinatie | PR & Visual Identity.

Voedselbossen congres 2017

 

De Stichting European Green Academy (EUGA) heeft 23 maart een succesvol congres over voedselbossen georganiseerd, waarbij fotograaf Toon Sanders de foto's heeft gemaakt. 

 

 

Plaats voor pioniers

 

Ze breken een lans voor de pioniers, wethouder Sjef Verhoeven en voedselboswachter Wouter van Eck. Pioniers zijn planten die het zand vasthouden met hun wortels, en het mogelijk maken voor andere planten om zich te vestigen in de omgeving die zij scheppen: mossen, struiken, bomen... , zo opent de wethouder het eerste EUGA voedselbossymposium, én pioniers zijn mensen die breder denken dan anderen, voortdurend tegen obstakels aanlopen omdat ze zich buiten de geijkte paden begeven, maar doorzetten en anderen overtuigen totdat hun pad ook voor anderen een begaanbare weg wordt.

 

Wouter is duidelijk een van de menselijke varianten: als grondlegger van het inmiddels befaamde food forest Ketelbroek is hij een van de eersten die zich in Nederland een voedselboswachter mocht noemen. Op zijn beurt maakt hij zich sterk voor zijn plantaardige soortgenoten, vaak verguisd door zijn collega's: de berk, de populier en de wilg. Mensen eten ze doorgaans niet (al zou je met de wilg een asperientje kunnen vervangen), maar ze helpen de opbouw van je bos. Zodra de eetbare bomen groot genoeg zijn, kan je ze altijd nog versneld euthanaseren, want hun dode hout komt de andere soorten in het bos ten goede. Een aanpak die de wethouder waarschijnlijk liever niet toepast op de menselijke pionier.

 

De steun aan de pionierende voedselboswachters, beperkt zich niet tot de Oisterwijkse wethouder. Anders dan veel andere provincies, vertelt Mary Fiers van het Groenfonds Noord-Brabant,  reageerde de Provincie Brabant met een ambitieus plan om haar natuur te versterken, op het moment dat Rutte 1 op de nationale natuurinvesteringen bezuinigde. Voor 2027 moet 10.000 hectare Brabantse grond teruggegeven worden aan de natuur. Om dat te faciliteren stelde de provincie het Groenfonds in, waar ze 40 miljoen Euro aan Essent-gelden in deponeerden. Sinds oprichting in 2014 heeft het fonds 170 plannen in voorbereiding genomen en 400 hectare natuur gecreëerd. Om ook die andere 9,600 hectare te realiseren, zoekt het samenwerking met gemeentes en particulieren. Collega Hans van de Wiel zette een ondernemend natuurnetwerk op om het 'natuurintensief' ondernemen dat het fonds co-financiert, verder te stimuleren.

 

Een van de eerste dingen waar ze mee aan de slag moesten, vertelt Fiers, was het versoepelen van de regels. Er moest bewegingsruimte komen om te experimenteren, terwijl het huidige beleid vaak gericht is op natuur óf recreatie óf landbouw, niet op een combinatie – zoals in een voedselbos. In de zaal lijkt een zucht van herkenning op te gaan. Het merendeel van de bezoekers komt niet uit Brabant. Een mevrouw uit Zeeland kocht een stuk land om met haar zoon een voedselbos te beginnen, maar strijdt al jaren tegen het papierwerk. Ze zijn geen uitzondering. De enige gemeente die de functie 'voedselbos' in haar bestemmingsplan heeft opgenomen, is Rijnvliet, waar een groep huizenkopers met de gemeente om tafel ging.

 

Behalve tegen obstakels als het bestemmingsplan zullen veel pionierende voedselboswachters ook  aanlopen tegen regels rond het natuurdoeltype, de Boswet, de meitelling, de pacht en de financiering, waarschuwt John Vermeer, juridisch adviseur van de Brabantse Milieufederatie. Geen redenen om het op te geven, benadrukt hij, wel dingen om goed over na te denken als je je plan schrijft en partners zoekt. Het beleid is nu nog niet aangepast aan de realiteit van de voedselboswachter, maar dat biedt ook ruimte. Kijk goed naar de positie van de tegenpartij, adviseert hij, of noem je plan een 'pilot' – dat opent soms deuren die anders gesloten blijven.

 

Daarnaast vertalen niet alle opbrengsten van een voedselbos zich al in geld, blijkt uit de presentatie van Van Eck. Een voedselbos levert niet alleen oogst die aan restaurants verkocht kan worden, maar slaat bijvoorbeeld ook CO2 op, filtert fijnstof uit de lucht en draagt bij aan een soortenrijkdom die die van het gemiddelde Nederlandse natuurgebied kan overstijgen. Het voedselbos is een zaak die bij aanleg een flinke investering vergt, maar waarvan het profijt vooral naar de volgende generaties gaat. Zodra het voldoende ontwikkeld is, zou het immers zelfvoorzienend moeten zijn. Fosfaten worden door de zwammen gemaakt, compost komt van vallende bladeren.

 

Wat als je geen geld hebt om 20 jaar op een rendabele oogst te wachten? Veel deelnemers verzinnen combinaties met recreatie of educatie, blijkt tijdens de workshop voedselbossen ontwerpen van landschapsarchitecte Mariëlle Kok. Maar daar zijn ook biologische trucjes voor, grijnzen de menselijke pioniers. Je kan in het begin tussen de opkomende bomen bijvoorbeeld kruiden laten groeien, of granen. Grote grassen, bepleit René Jochems, auteur van 'Boerenwijsheid': laat ze in het eerste jaar groeien en bevriezen - zij maken met hun wortels de schimmels aan die de bomen daarna nodig hebben. Maar mensen doen ook al veel zonder dat ze het zelf doorhebben, tipt Van Eck, nestkastjes ophangen bijvoorbeeld. Daarmee lok je direct holbewoners, gevreesde vijanden van de beestjes die jouw oogst dreigen te verorberen. In een natuurlijk bos moet je dan eerst wachten op tot een hoge boom volgroeid is, sterft en gaat rotten, voordat een specht er een hol in kan hakken. Maar het hele idee van een voedselbos is dat de mens na aanleg zo min mogelijk doet, moet ook Van Eck bekennen, dus uiteindelijk moet een voedselboswachter toch vooral …. wachten.

 

Geschreven door: Klaartje Jaspers

 

  


Lezingen

Download
Lezing Mary Fiers
Mary Fiers legt uit over hoe we goede verbindingen kunnen leggen tussen landbouw- en natuurorganisaties.
Mary Fiers presentatie 23 maart 2017.ppt
Microsoft Power Point presentatie 4.8 MB
Download
Lezing Wouter van Eck
Wouter van Eck legt uit wat een voedselbos is en wat de mogelijkheden hiervan zijn.
EUGA WvE Voedselbossen 23 maart 2017.ppt
Microsoft Power Point presentatie 25.5 MB
Download
Lezing John Vermeer
John Vermeer legt uit met welke juridische aspecten en belemmeringen u bij de aanleg van een voedselbos te maken krijgt
Presentatie John Vermeer.pptx
Microsoft Power Point presentatie 5.9 MB

Delen met je netwerk